خطر هجوم محصولات آلوده به کشور/ورود "تراریخته" به برنامه ششم مشکوک است/خود اروپاییها تراریخته را محدود کردند

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، مواد غذایی تراریخته (دستکاری شده ژنتیکی) به محصولاتی اتلاق میشود که از انتقال یک یا چند ژن بین دو نوع موجود زنده مختلف بوجود می آید؛ گرچه این محصولات دانش بنیان می تواند از محسناتی مانند پرمحصولی، و مقاومت نسبت به آفات بهره مند باشد، اما مشکلات متعددی نیز برای چرخه طبیعی اکوسیستمها و سلامتی انسانها بوجود می آورند؛ چرخه ای که طی هزاران سال گذشته، به روال طبیعی خود ادامه داده و توسط انسان کمتر دستکاری شده است. این موارد چنان مضر است که می تواند به عنوان یک «سلاح» تمام عیار علیه ملتها، و حتی برای «عقیم سازی نسلها» مورد استفاده قرار گیرد، اما دانش محور بودن این محصولات، و مزایای توصیفی آن به بهانه توسعه فناوری های نو سبب شده که مسئولین کشور ما بدون در نظر گرفتن معایب این محصولات، تولید تجاری آن را در لایحه برنامه ششم توسعه بگنجانند.

برای تنویر افکار عمومی و آگاه سازی مسئولین نسبت به فاجعه ای که در حال رخ دادن است با کارشناسان این حوزه به گفتگو نشسته ایم؛ گفتگوی حاضر با دکتر آزاد عمرانی عضو هیأت رئیسه انجمن ارگانیک ایران انجام شده که بخش اول آن از نظر خوانندگان می گذرد.

معرفی، و تاریخچه محصولات تراریخته

تسنیم: با سلام خدمت شما و با تشکر از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید؛ لطفاً برای آغاز بحث معرفی و تاریخچه ای از محصولات تراریخته بفرمایید.

بنده هم متقابلاً خدمت شما سلام عرض می کنم؛ و ممنونم از فرصت این گفتگو؛ اگر بخواهیم یک تعریفی داشته باشیم، محصولات دستکاری شده ژنتیکی یا دستکاری شده ژنتیکی مشتمل است بر هر نوع انتقال ژن به صورت بین گونه ای و یا درون گونه ای به کمک ابزار مهندسی ژنتیک که موجب ایجاد یک یا چند صفت جدید و یا ویرایش یک یا چند صفت شود. رونمایی از این محصولات به سال 1982 میلادی بر می گردد؛ در این سال اولین «موش دستکاری شده ژنتیکی» به صورت آزمایشگاهی تولید شد؛ اما حوزه این دانش به تولید محصولات کشاورزی تراریخته نیز کشیده شد و تولید انبوه ذرت، پنبه، سویا و کلزای دستکاری شده ژنتیکی در دستور کار قرار گرفت؛ برای مثال اولین تولید تجاری محصولات کشاورزی دستکاری شده ژنتیکی در سال 1986، توسط امریکا و فرانسه و بواسطه تولید «تنباکوی مقاوم به علف کش» بود؛ و در سال 1996 کمپانی «مونسانتو» به تولید انبوه و تجاری سویای مقاوم به علف کش گلایفوسیت (راندآپ) دست زد.

تاکنون تعداد ژنهای ثبت شده تجاری محصولات دستکاری شده ژنتیک از مرز 1500 مورد گذشته است. این دستکاری در طبیعت می تواند لطمات جبران ناپذیری وارد کند؛ دانشمندان حوزه اخلاق زیستی معتقدند فرایندی که در طبیعت هرگز اتفاق نمیافتد را نباید در آزمایشگاه انجام دهیم؛ مثلاً هیچگاه در طبیعت یک ماهی با گوجه فرنگی یا ذرت جفتگیری نمی کند!

راه یابی این محصولات به ایران

تسنیم: این مقوله چه زمانی به ایران راه پیدا کرد؟

اواخر دهه هفتاد شمسی، مصادف ورود محققان ایرانی به تحقیقات مهندسی ژنتیک است. در سال 1378 برنج دستکاری شده ژنتیک با ژن مقاوم نسبت به آفت کرم ساقهخوار در کشور تولید شد. در سالهای بعد نیز این روند ادامه پیدا کرد؛ و متناسب با ارتقاء دانش بیوتکنولوژی، مؤسسات تحقیقاتی کشور نیز تجهیز شدند. خصوصاً طی سالهای 1380 الی 1383 بسیاری از مؤسسات تحقیقاتی کشاورزی و پزشکی کشور به تجهیزات پیشرفته بیولوژی مولکولی مجهز شدند. این سالها، مقارن با همان زمانی است که زمزمه وجود تراریختگی در مواد غذایی وارداتی (بخصوص روغن آرژانتینی) مطرح شد؛ گرچه با کمال تأسف، علی رغم اینکه ما ابزارهای تشخیصی مناسبی در اختیار داشتیم و چند پایان نامه دانشجویی نیز در این زمینه صورت گرفت، اما برای تشخیص و برچسب گذاری این محصولات، اقدام مؤثری از سوی مسئولان انجام نشد.

تسنیم: متأسفانه در کشور ما خصوصاً در تولید روغن خوراکی، در سطح گسترده ای از این محصولات دستکاری شده استفاده شده، و نادانسته این محصولات را وارد چرخه غذایی مردم کرده ایم.

نه خیر؛ بنده قبول ندارم که این کار نادانسته صورت گرفته باشد. چطور است که طرفداران محصولات تراریخته و بازرگانانی که سودهای کلان از ورود این محصولات به بازار می برند، برای توجیه و تأکید بر لزوم تولید این محصولات در داخل کشور، آمار چند میلیارد دلاری واردات محصولات دستکاری شده ژنتیکی را اعلام می کنند؛ اما سالها ساکت بوده اند؛ و هیچ تلاشی برای آگاه سازی مردم و برچسب زدن به این محصولات انجام نداده اند؟

اولاً زیرساختهای لازم، هم به لحاظ تجهیزات و هم نیروی انسانی متخصص، جهت تشخیص محصولات تراریخته را در آزمایشگاهها و مراکز تحقیقاتی کشورمان داریم؛ ثانیاً چرا طی این سالها علیرغم سخن پراکنی ها، عزم کافی در دولتها، جهت ارزیابی جامع، درست و بی طرفانه نسبت به بررسی اثرات زیستمحیطی و سلامتی محصولات دستکاری شده در ایران وجود نداشته است؟

واقعیت جهانی درمورد محصولات دستکاری شده ژنتیکی این است که با گذشت بیش از 20 سال از تولید تجاری این محصولات، انحصار بذرهای استراتژیک تراریخته همچنان در دست شرکت بزرگ آمریکایی «مونسانتو» قرار دارد؛ این کمپانی و شرکتهای اقماری آن حدود 80 درصد از تولید بذرهای ژنتیکی دنیا را در اختیار دارد، و با استراتژی حساب شده وارد کشورها میشود؛ بنابراین نمی توانیم بپذیریم که بروز این اشکالات نادانسته بوده است.

البته ممکن است برخی از افراد در درون دولتهای ما، بصورت ناآگاهانه تحت تأثیر این کمپانیها قرار گرفته باشند؛ اما نفرات اصلی به هیچ وجه ناآگاه نیستند؛ دولتیها، ممکن است به چشم یک دانش و فناوری پیشرفته به این علم نگاه کنند؛ و به همین دلیل برای اینکه خدمتی هم بکنند، افزایش اعتبارات، تجهیز کردن مراکز و حمایت از طرحهای پژوهشگران این عرصه را در اولویت قرار بدهند؛ بدون اطلاع از نیت شوم اربابان این صنعت و مشکلات و مخاطراتی که ممکن است برای مردم داشته باشد.

تصویر دیوید راکفلر صهیونیست

تولید این محصولات عمدتاً تحت لوای امریکا و با پوشش بنیادهای خیریه صورت می گیرد

تسنیم: آیا دولت آمریکا هم در این کمپانیها سهیم است؟

کمپانی «مونسانتو» از یک حفاظ امنیتی و تجاری از جانب دولت آمریکا برخوردار است؛ چرا که طبق قانون تجارت جهانی، اگر هر مجموعه ای بدون پرداخت حق امتیاز این کمپانی، اقدام به کشت و تولید این محصولات نماید، مجرم شناخته میشود؛ و باید غرامت پرداخت کند؛ در غیر اینصورت با دولت امریکا طرف خواهد بود؛ به این ترتیب و با توجه به حمایت دولت امریکا از حق مالکیت معنوی این کمپانیها، سهم دولت آمریکا در فروش آنها بین 1.2 تا 1.5 درصد است.

تسنیم: بهانه موافقان محصولات تراریخته، عمدتاً دو چیز است؛ اول اینکه از این دانش به عنوان یک فناوری پیشرفته دفاع می کنند؛ و مخالفان را با نام مخالفت با دانش یا دانش هراسی به حاشیه می رانند؛ و ثانیاً بحث امنیت غذایی جهانی را مطرح می کنند. ممکن است در مورد روشها و ترفندهای مختلف نفوذ در ساختار قدرت و درون سیستمهای دولتی توضیح بفرمایید؟

این کمپانیها بیشتر از طریق مجموعه های ظاهراً خیریه و عام المنفعه، مانند بنیاد صهیونیستی راکفلر، و در قالب طرحهای مشترک تحقیقاتی و بورس تحصیلی، نخبگان کشورهای هدف را تحت حمایت خود می گیرند؛ بعد این افراد آموزش دیده این پیام را از درون به دولتها منتقل می کنند، که کشت محصولات دستکاری شده ژنتیکی، یک ضرورت انکارناپذیر؛ و هرگونه تعللی نشانه عقب ماندگی است. آنها به این نتیجه رسیده اند که بهترین روش توسعه تجارت محصولات تراریخته نفوذ در دولتها است.

تسنیم: حالا این ادعا چقدر صحت دارد که کشت این محصولات ضرورت دارد؟

اگر دولت امریکا و کمپانی مونسانتو واقعاً به فکر مبارزه با گرسنگی بود و مقاصد سیاسی و اقتصادی در پی این سیاستها وجود نداشت، آنها اجازه تکثیر بذرها را به کشاورزان جهان سومی می دادند؛ نه اینکه آنها را در صورت تکثیر بذرها به دادگاه بکشانند، و مجازات کنند! بسیاری از فعالین حقوق بشر این رویکرد دولت امریکا و کمپانی مونسانتو را «برده داری نوین» می نامند. ضمن اینکه این کمپانیها به بهانه امنیت غذایی و کاهش سوء تغذیه در ملتهای گرسنه، محصولاتشان را قبل از ارزیابیهای زیستمحیطی و سلامتی روانه سفرههای مردم کشورهای مختلف نموده اند.

تسنیم: بروز مشکلات و به هم ریختگی محیط زیست یا سلامت افراد، اولین بار چه زمانی مشاهده شد؟

در اواخر سال 2005، مواردی نظیر علفهای هرز مقاوم به علف کشها پدید آمد؛ یعنی نهتنها مشکل علفهای هرز حل نشد؛ بلکه هزینه بیشتری را به کشاورز تحمیل کرد. با گذشت 20 سال، تدریجاً نهادهای مردمی، تشکلهای کشاورزی، زیست شناسان اخلاق محور و بعضاً حتی برخی دولتها، مخاطرات و نتایج معکوس محصولات دستکاری شده ژنتیکی را گزارش کردند.

مقاومتهای زیادی در برابر این محصولات شکل گرفته است

تسنیم: فعالیتهای این نهادهای اجتماعی، در محدود کردن این محصولات مؤثر بود؟

در ابتدا افراد و کشاورزانی که علیه این غولهای اقتصادی – ازجمله مونسانتو – برخاستند، شانس چندانی برای پیروزی نداشتند. اگر کار به دادگاه کشیده میشد، این شرکتها به دلیل استخدام وکلای گرانقیمت و خبره و هزینههای بالای دادرسی، کشاورز را به نقطهای میرساندند که مجبور به صلح و سازش شود، و از شکایتش صرفنظر کند؛ یا اگر بازرسان مونسانتو می فهمیدند که نهادی یا کشاورزی شاکی و گله مند است و قصد طرح شکایت دارد، آنها پیشدستی کرده، و شکایتی را در دادگاه مطرح میکردند، و هزینههای بالایی برای آن دسته از کشاورزان معترض ایجاد می کردند. روحیه تهاجمی و پرخاشگرانه شرکتهایی مانند مونسانتو بهگونهای است که کشاورزان فکر شکایت را هم نتوانند بکنند!

تسنیم: یعنی این مقاومتها بی تأثیر است؟

نخیر؛ مؤثر بوده است؛ با افزایش اعتراضات و ارتباط میان تشکلهای زیست محیطی و دانشمندانی که معتقد به اخلاق زیستی و سلامت هستند، امروزه یک سد قوی و در حال گسترش، در برابر محصولات تراریخته ایجاد شده است. درحقیقت می توانیم بگوییم جنبش بزرگ ضد تراریختگی در دنیا شکل گرفته، و از دیدگاههای مختلف، این محصولات را نقد میکند. کشورهای مصرفکننده باید ماهیت این محصولات را بدانند، و آگاهانه تصمیم بگیرند. سهل انگاری و چشمپوشی از مخاطرات سلامتی، مشکلات زیستمحیطی، و همچنین تبعات اجتماعی و اقتصادی تراریخته ها می تواند موجب لطمات جبرانناپذیری شود. خوشبختانه آگاهی جوامع، درباره ماهیت محصولات دستکاری شده به شدت در حال افزایش است؛ برای مثال انجمنهای ارگانیک یکی از مراکز مخالفت با این محصولات هستند؛ انجمنهای ارگانیک با بکارگیری بیش از حد سموم شیمیایی، دستکاری ژنتیکی و همینطور تابش هستهای در عملیات کشاورزی مخالفند.

تسنیم: برآوردی از سود فروش بذر و آفتکشها در این روش دارید؟

این تجارت سوداگرانه، بعضاً سود ده ها برابری دارد؛ به همین دلیل است که با حربه های مالی، موافقانی برای خود دست و پا می کنند؛ این موفقان دستکاری ژنتیکی، درباره مزایای کشت بذرهای تراریخته و افزایش عملکرد اغراق میکنند؛ ضمن اینکه هیچگاه راجع به مخاطرات و جنون تجاری که پشت این محصولات قرار دارد حرفی نمی زنند.

تسنیم: آیا اعتراض مؤثری در برابر این معضل مهم صورت می گیرد؟

امروزه صدای اعتراضهای مخالفان بلند شده، و موج بزرگی علیه محصولات دستکاری ژنتیکی به راه افتاده است. این موضوع وقتی از دیدگاههای مختلف مورد ارزیابی قرار میگیرد، حقایق بسیار تلخی را آشکار میسازد، که باید به گوش همه برسد. اطلاعات سیاه و بسیار منفی درباره این نوع محصولات وجود دارد. چشم پوشی از مخاطرات زیست محیطی و سلامتی که برای جامعه دارد، ممکن است باعث وارد شدن صدمات جبران ناپذیر به نسل های آینده شود.

بذرهای وابستگی

تسنیم: به نظر شما عمده ترین مشکلی که ممکن است از این محصولات ناشی شود چیست؟

گذشته از خطرات زیست محیطی و سلامتی، از جهت امنیتی نیز «وابستگی در غذا» یکی از مهمترین اشکالات استفاده از محصولات تراریخته است. آنها میخواهند استاندارد غذای مردم دنیا را تعیین کنند.

تسنیم: ممکن است بیشتر توضیح بفرمایید؟

مثالی می آورم، سیستم عاملهایی در رایانه ها و در تلفنهای همراه، به عنوان نرم افزار مبنا استانداردسازی جهانی شده است؛ حالا وقتی شما به ویندوز وابسته شدید، شرکت مایکروسافت می تواند به هر شکلی که بخواهد در آن حیطه شما را مدیریت کند؛ چرا که شما وابسته شدهاید، اما بدترین حالت وقتی است که غذا و ذائقه ما به یک شرکت خارجی یا تفکر خاصی وابسته شود. باید عالمانه برخورد کنیم؛ و بپذیریم که این سوداگران، به فکر امنیت غذای کره زمین و رفع سوء تغذیه و گرسنگی نیستند. آنها می خواهند سبک زندگی جدیدی را به وجود بیاورند؛ آنها به این وسیله در صدد برآمده اند که همه چیز را تحت کنترل بگیرند؛ و در این بین مدیریت ضروری ترین نیاز بشر - یعنی «غذا» مهمترین مسأله به شمار می رود.

تسنیم: آیا ممکن نیست استفاده از این روش، با رعایت الزامات و شرایطی منجر به شرایط بهینه و سهولت در زندگی بشر شود؟

بی تردید بذرهای دستکاری شده ژنتیکی، جای عملیات کشاورزی -که ریشه در تاریخ تولید محصولات کشاورزی دارد- را نخواهد گرفت. اجرای صحیح عملیات کشاورزی بهترین راه برای کنترل افزایش بهره وری و از بین بردن آفات و علفهای هرز می باشد. بذرها در گستره تاریخ با اقلیمهای مختلف سازگار شده، و توسط بشر گزینش شده اند. نمی توان برای تاریخ، فرهنگ و علم کشاورزی در اقلیمها و شرایط مختلف، نسخه استاندارد و واحدی تجویز کرد. مهندسین ژنتیک، اکوسیستم و کنشهای متقابل موجودات را نمی توانند در درون لوله آزمایش ببینند! بشر امروزی به دنبال سهولت در کشاورزی، روشهای نادرستی را پی گرفته است؛ و میخواهد با صرف کمترین هزینه و حداقل انرژی به نتیجه مطلوبش برسد. اما استفاده از این روشها تبعاتی به همراه دارد؛ به عنوان مثال همه ما با استفاده از نرم افزارهایی مثل اسکایپ و تلگرام هم میتوانیم از احوال پدر و مادر خود باخبر شویم؛ اما این روش ارتباط مجازی گرچه کارکردهای مثبت زیادی هم می تواند داشته باشد، اما حتی با استفاده زیاده از حد و نابجا از آن جای ملاقات حضوری و انتقال مستقیم احساسات را نخواهد گرفت؛ درباره کشاورزی هم همینطور است، جایگزینی برای اصول بنیادین کشاورزی نداریم. در استفاده از این روش هم ابتدا اینگونه به نظر می رسد که کشاورز یک بذر تراریخته بکارد، و از عملیات پر زحمت و طاقت فرسای کشاورزی خلاص شود! بذر دستکاری شده ژنتیکی کشاورزان را از زحمت و تلاش خلاص نمیکند؛ بلکه عملاً آنان را به کمپانیهای تولید بذر وابسته میکند. انحصاری شدن این تجارت و تملک شرکتهای بومی تولید کننده بذر توسط غول مونسانتو، کشاورزان را به ورشکستگی خواهد کشاند.

دولت در لایحه ششم تحت نفوذ قرار گرفت

تسنیم: آقای دکتر! اگر ممکن است توضیحی در مورد مجاز شدن این مورد در لایحه برنامه ششم توسعه بفرمایید.

به نظر من در حالیکه با موج فزاینده بازدارنگی کشورهای جهان در حوزه محصولات دستکاری شده ژنتیکی مواجه هستیم؛ عجله در رهاسازی و تولید تجاری این محصولات کاملاً غیرمنطقی و مشکوک به نظر می رسد. کشورهایی نظیر فرانسه، سوئیس و آلمان نخستین تولیدکنندگان و پیشروان جهانی محصولات تراریخته بوده اند. کمپانی های اروپایی بایر، سینجنتا و بی اِی اِس اِف بذرهای دستکاری شده ژنتیکی را به کشورهای زیادی صادر می کنند. اما خبری از کشت این بذرها در کشورهای تولید کننده اروپایی نیست! زیرا همین کشورها در تولید و واردات محصولات دستکاری شده ژنتیکی ممنوعیت هایی را ایجاد کرده اند. جالبتر اینکه کشورهای اروپایی مذکور بزرگترین وارد کنندگان محصولات ارگانیک هستند. عملکرد دولت ما در الگوبرداری از مدل امریکایی در مقوله محصولات دستکاری شده ژنتیکی (تراریخته) -یعنی اول بکاریم و بعد ببینیم چه می شود- صد در صد تجارت محور و بر خلاف منافع ملی، سلامت شهروندان و محیط زیست است. امید است ابتدا یک تحقیق و تفحص در مورد دو دهه سرمایه گذاری دولتی در طرح های مهندسی ژنتیک صورت پذیرد و ضمن پایش جایگاه کنونی محصولات دستکاری شده ژنتیک، قوانین و آیین نامه های ایمنی زیستی مورد بازبینی قرار گیرد و ذی نفعان واقعی این محصولات مورد شناسایی قرار گیرند.

آزاد عمرانی در بخش بعدی این گفتگو ابعاد دیگری از کشت و تولید محصولات تراریخته را بازگو خواهد کرد.

گفتگو از: رضا احسانی

انتهای پیام/

- - , .